OTP یا رمز یک بار مصرف چیست؟

OTP یا One-Time Password رمز یک بار مصرفی است که فقط یک بار مورد استفاده قرار میگیرد و برای ورود کاربران، تأیید تراکنش‌های بانکی و احراز هویت کاربران است. این کد معمولاً برای مدت کوتاهی معتبر است و پس از گذشت زمان مشخص، دیگر قابل استفاده نیست.

حتماً برای شما هم پیش آمده که هنگام ورود به حساب کاربری یا ورود به موبایل‌بانک و بازیابی رمز عبور یک اپلیکیشن، یک رمز چند رقمی برای شما ارسال شده باشد. بله، درست حدس زدین؛ این یک رمز امنیتی است که هر بار با یک کد متفاوت ارسال می‌شود و همان OTP است.

پیامک یک بار مصرف (OTP)

پیامک یک بار مصرف OTP یک کد تأیید امنیتی است که برای احراز هویت و تأیید کاربر تولید و ارسال می‌شود و معمولاً تنها برای مدت کوتاهی اعتبار دارد و فقط یک بار قابل استفاده است.

کد ارسال شده توسط OTP برخلاف کدهای ثابت، در هر بار ورود یا انجام تراکنش دوباره تولید می‌شود. برای همین اگر کاربر بخواهد از کد قبلی استفاده کند، کد دیگر قابل استفاده نیست و باید منتظر ارسال کد جدید باشد.

بسیاری از وب‌سایت‌ها، اپلیکیشن‌ها و سامانه‌های بانکی برای حفظ امنیت کاربران خود از کد تأیید OTP استفاده می‌کنند. این کد می‌تواند از روش‌های مختلفی مانند پیامک، ایمیل، تماس صوتی یا اپلیکیشن‌های تولیدکننده رمز ارسال یا تولید شود.

برای مثال، هنگام ورود یا ثبت‌نام در بعضی سرویس‌ها، پس از وارد کردن شماره تلفن، یک کد تأیید برای کاربر ارسال می‌شود. کاربر با وارد کردن این کد به سرویس مورد نظر ثابت می‌کند که به شماره تلفن یا روش احراز هویت مربوطه دسترسی دارد.

OTP چجوری کار می‌کند؟

هر OTP با یک فرایند مشخص و امن تولید می‌شود تا فقط کاربر و سرور بتوانند آن را شناسایی و تأیید کنند.

برای تولید و بررسی این کد چند بخش باید در کنار هم باید باشند تا فرایند به درستی انجام شود:

وجود کلید مخفی برای تولید کد امنیتی

تولید کد امنیتی توسط الگوریتم‌های امنیتی

تولید رمز یک بار مصرف برای کاربر

بررسی صحت رمز یک بار مصرف توسط سرور

در روش‌های مبتنی بر زمان مانند TOTP، کد بر اساس یک کلید مخفی و زمان تولید می‌شود و برای مدت محدودی اعتبار دارد. در روش HOTP نیز تولید کد بر اساس یک شمارنده انجام می‌شود.

تمام مراحلی که می‌بینید، از تولید و ارسال تا تأیید پیامک OTP، در مدت کوتاهی اتفاق می‌افتد و کاربر فقط کد نهایی را مشاهده می‌کند. به همین دلیل استفاده از OTP می‌تواند سرعت و امنیت مناسبی برای احراز هویت سرویس‌های آنلاین ایجاد کند.

کاربرد پیامک رمز یک بار مصرف OTP

OTP فقط در بانک‌ها استفاده نمی‌شود، بلکه بسیاری از وب‌سایت‌ها، اپلیکیشن‌ها و سامانه‌های آنلاین برای احراز هویت و افزایش امنیت کاربران خود از رمز یک بار مصرف استفاده می‌کنند.

استفاده از OTP برای ورود امن به حساب کاربری

یکی از کاربردهای مهم OTP، ورود امن کاربران به حساب کاربری است. در این روش کاربر پس از وارد کردن شماره موبایل یا اطلاعات حساب خود، یک کد OTP دریافت می‌کند و با وارد کردن این کد می‌تواند وارد حساب کاربری خود شود. چون این کد فقط برای مدت کوتاهی اعتبار دارد، استفاده از آن امنیت ورود کاربران را بیشتر می‌کند.

تأیید شماره موبایل کاربر از طریق OTP

بسیاری از وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها هنگام ثبت‌نام، برای اطمینان از اینکه شماره موبایل واردشده متعلق به خود کاربر است، یک پیامک OTP ارسال می‌کنند. کاربر با وارد کردن کد تأیید، شماره موبایل خود را تأیید می‌کند و مراحل ثبت‌نام را ادامه می‌دهد.

تأیید تراکنش‌های بانکی با OTP

یکی دیگر از کاربردهای مهم رمز یک بار مصرف، تأیید تراکنش‌های بانکی است. در این روش یک کد یک بار مصرف برای کاربر ارسال یا تولید می‌شود و کاربر با وارد کردن آن می‌تواند تراکنش خود را تأیید کند. این کد برای مدت محدودی معتبر است و بعد از پایان اعتبار، دیگر قابل استفاده نیست.

استفاده از رمز یک بار مصرف برای تراکنش‌های بانکی

استفاده از رمز یک بار مصرف برای تراکنش‌های بانکی یکی از لایه‌های امنیتی در پرداخت‌های آنلاین است. در صورتی که رمز ثابت کاربر در اختیار شخص دیگری قرار بگیرد، استفاده از OTP می‌تواند یک لایه امنیتی دیگر برای تأیید تراکنش ایجاد کند.

استفاده از OTP برای ثبت‌نام کاربران

در زمان ثبت‌نام در بسیاری از سرویس‌های آنلاین، یک کد تأیید OTP برای شماره موبایل کاربر ارسال می‌شود. با وارد کردن این کد، سرویس مطمئن می‌شود که کاربر به شماره موبایل واردشده دسترسی دارد و می‌تواند ثبت‌نام خود را تکمیل کند.

بازیابی حساب کاربری و تغییر رمز عبور

یکی دیگر از کاربردهای OTP، بازیابی حساب کاربری است. اگر کاربر رمز عبور خود را فراموش کرده باشد، سرویس می‌تواند یک کد یک بار مصرف به شماره موبایل یا روش احراز هویت او ارسال کند. کاربر با وارد کردن کد صحیح می‌تواند مراحل بازیابی حساب یا تغییر رمز عبور خود را انجام دهد.

ورود بدون رمز عبور ثابت

در بعضی از وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها، کاربر نیازی به حفظ یک رمز عبور ثابت ندارد و می‌تواند با دریافت رمز یک بار مصرف OTP وارد حساب خود شود. در این روش، کد OTP برای مدت محدودی معتبر است و پس از استفاده یا پایان زمان اعتبار، دیگر قابل استفاده نیست.

استفاده از OTP در احراز هویت دومرحله‌ای (2FA)

در بسیاری از سرویس‌ها، OTP به عنوان مرحله دوم احراز هویت استفاده می‌شود. یعنی کاربر ابتدا رمز عبور خود را وارد می‌کند و سپس یک رمز یک بار مصرف برای او ارسال یا تولید می‌شود که باید آن را وارد کند تا هویت کاربر تأیید شود.

برای مثال، در بعضی سامانه‌های آنلاین، زمانی که کاربر می‌خواهد وارد حساب کاربری خود شود، ابتدا اطلاعات ورود را وارد می‌کند و سپس یک رمز یک بار مصرف برای شماره موبایل یا روش احراز هویت او ارسال می‌شود.

البته باید توجه داشت که OTP و احراز هویت دومرحله‌ای (2FA) دقیقاً یک مفهوم نیستند؛ OTP می‌تواند یکی از روش‌های مورد استفاده در احراز هویت دومرحله‌ای باشد.

ارسال کد OTP با وب‌سرویس پیامکی

اگر یک وب‌سایت یا اپلیکیشن تعداد زیادی کاربر دارد، ارسال دستی کد تأیید امکان‌پذیر نیست. با استفاده از وب‌سرویس پیامکی می‌توان ارسال کد OTP را به صورت خودکار انجام داد. به این شکل، زمانی که کاربر ثبت‌نام می‌کند، وارد حساب خود می‌شود یا درخواست بازیابی رمز عبور دارد، کد تأیید به صورت خودکار برای شماره موبایل او ارسال می‌شود.

بازیابی رمز عبور و حساب کاربری توسط OTP

حتماً گاهی برای شما هم پیش آمده که رمز عبور سرویس‌های مورد استفاده خود را فراموش کرده باشید. به همین منظور بسیاری از سرویس‌ها با استفاده از وب‌سرویس‌های پیامکی، یک رمز یک بار مصرف برای شماره موبایل کاربر ارسال می‌کنند تا امکان بازیابی حساب کاربری یا تغییر رمز عبور برای او فراهم شود.

برای مثال، بعضی سرویس‌ها برای بازیابی حساب کاربری، روش‌هایی مانند ارسال کد به ایمیل یا ارسال کد تأیید به شماره موبایل را در اختیار کاربر قرار می‌دهند.

در این روش، کاربر پس از دریافت کد OTP و وارد کردن آن در سرویس مورد نظر، می‌تواند مراحل بازیابی حساب یا تغییر رمز عبور خود را ادامه دهد.

ورود بدون رمز عبور توسط OTP

در برخی از وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها، کاربران به جای استفاده از یک رمز عبور ثابت، یک کد یک بار مصرف از سرویس دریافت می‌کنند و با وارد کردن آن وارد حساب کاربری خود می‌شوند.

در این روش کاربر نیاز به حفظ رمز عبور ثابت ندارد و فقط کد OTP را وارد می‌کند. این روش در بعضی سرویس‌ها به عنوان ورود بدون رمز عبور یا Passwordless Login استفاده می‌شود.

انواع رمز یک بار مصرف OTP و نحوه تولید

رمزهای یک بار مصرف OTP از نظر نحوه تولید به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند. تفاوت این دو روش در نحوه ایجاد و اعتبارسنجی کد است.

رمز یک بار مصرف مبتنی بر زمان TOTP

در روش TOTP یا رمز یک بار مصرف مبتنی بر زمان، کد بر اساس زمان و یک کلید مخفی تولید می‌شود. این کد معمولاً برای مدت مشخصی معتبر است و پس از پایان زمان اعتبار، کد جدید تولید می‌شود.

رمز یک بار مصرف مبتنی بر شمارنده HOTP

در روش HOTP یا رمز یک بار مصرف مبتنی بر شمارنده، تولید کد بر اساس یک شمارنده انجام می‌شود. با استفاده از این روش، هر بار که کد جدید درخواست یا استفاده می‌شود، شمارنده تغییر می‌کند و کد جدید تولید می‌شود.

روش‌های ارسال و تولید رمز یک بار مصرف OTP

رمز یک بار مصرف می‌تواند از روش‌های مختلفی در اختیار کاربر قرار بگیرد:

ارسال از طریق پیامک

یکی از رایج‌ترین روش‌های ارسال کد OTP، استفاده از پیامک است. در این روش پس از درخواست کاربر، یک رمز یک بار مصرف برای شماره موبایل او ارسال می‌شود و کاربر با وارد کردن کد می‌تواند شماره موبایل خود را تأیید کند یا وارد حساب کاربری خود شود. به همین دلیل پیامک OTP یکی از روش‌های پرکاربرد برای احراز هویت کاربران در وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها است.

ارسال از طریق پیام صوتی

در بعضی سرویس‌ها ممکن است امکان دریافت رمز یک بار مصرف از طریق تماس صوتی وجود داشته باشد. در این روش یک تماس با شماره کاربر برقرار می‌شود و کد OTP از طریق پیام صوتی برای او خوانده می‌شود. این روش می‌تواند در شرایطی که دریافت پیامک با مشکل مواجه شده است، مورد استفاده قرار بگیرد.

ارسال از طریق ایمیل

یکی دیگر از روش‌های ارسال کد تأیید OTP، استفاده از ایمیل است. در این روش کد یک بار مصرف به ایمیل کاربر ارسال می‌شود و کاربر با وارد کردن کد در سایت یا اپلیکیشن می‌تواند هویت خود را تأیید کند. این روش بیشتر در سرویس‌هایی استفاده می‌شود که ایمیل کاربر را در زمان ثبت‌نام دریافت کرده‌اند.

به همین دلیل پیامک OTP یکی از روش‌های پرکاربرد برای احراز هویت کاربران در وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها است. اگر می‌خواهید بیشتر با سامانه پیامکی و نحوه عملکرد آن آشنا شوید، پیشنهاد می‌کنیم مقاله [سامانه پیامکی چیست؟] را مطالعه کنید.

استفاده از توکن‌های امنیتی

در بعضی سرویس‌ها برای افزایش امنیت از توکن‌های امنیتی استفاده می‌شود. این توکن‌ها می‌توانند کدهای یک بار مصرف تولید کنند و کاربر با وارد کردن کد تولیدشده، هویت خود را تأیید کند. استفاده از این روش بیشتر در سرویس‌هایی دیده می‌شود که به سطح امنیت بالاتری نیاز دارند.

استفاده از اپلیکیشن‌های تولیدکننده رمز

برخی اپلیکیشن‌ها نیز می‌توانند رمز یک بار مصرف تولید کنند. در این روش کد OTP داخل اپلیکیشن تولید می‌شود و معمولاً برای مدت مشخصی اعتبار دارد. کاربر می‌تواند کد نمایش داده شده در اپلیکیشن را در سرویس مورد نظر وارد کند و فرایند احراز هویت را انجام دهد.

هر کدام از این روش‌ها با توجه به نوع سرویس و سطح امنیت مورد نیاز می‌توانند مورد استفاده قرار بگیرند. انتخاب روش مناسب برای ارسال یا تولید OTP به نوع سرویس، تعداد کاربران و میزان امنیت مورد نیاز بستگی دارد.

مزایای استفاده از کد OTP

کد یک بار مصرف OTP یکی از روش‌های پرکاربرد برای احراز هویت سرویس‌های آنلاین است. مهم‌ترین مزایای استفاده از OTP عبارتند از:

امنیت بیشتر نسبت به استفاده از رمز عبور ثابت

کاهش احتمال دسترسی غیرمجاز به حساب‌های کاربری

پیاده‌سازی نسبتاً راحت OTP در وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها

عدم نیاز به استفاده همیشگی از یک رمز ثابت

امکان استفاده برای تأیید شماره موبایل و احراز هویت کاربران

 

معایب استفاده از کد OTP

در کنار اینکه کد یک بار مصرف OTP امنیت حساب کاربری را افزایش می‌دهد، یک‌سری محدودیت‌هایی هم دارد که آشنایی با این محدودیت‌ها به انتخاب روش مناسب برای احراز هویت کمک می‌کند.

تأخیر در دریافت پیامک OTP

گاهی ممکن است به دلیل مشکلات شبکه یا شلوغی سرویس پیامکی، کد با تأخیر به دست کاربر برسد.

احتمال حملات فیشینگ

اگر کاربر کد OTP خود را در اختیار افراد دیگر قرار دهد یا آن را در یک سایت جعلی وارد کند، احتمال سوءاستفاده از آن وجود دارد.

وابستگی برخی روش‌های OTP به تلفن همراه یا اینترنت

در روش‌هایی که کد از طریق پیامک، ایمیل یا اپلیکیشن تولید رمز در اختیار کاربر قرار می‌گیرد، در دسترس بودن روش مربوطه اهمیت زیادی دارد.

تفاوت رمز یک بار مصرف OTP با رمز پویا

این اشتباه است که تصور کنیم رمز یک بار مصرف OTP و رمز پویای ایرانی دقیقاً یک چیز هستند.

OTP یک مفهوم کلی برای رمزهایی است که یک بار قابل استفاده هستند، در حالی که رمز پویا یکی از کاربردهای رمز یک بار مصرف در سیستم‌های بانکی است که برای افزایش امنیت تراکنش‌ها و پرداخت‌های اینترنتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

به زبان ساده، می‌توان گفت رمز پویا یکی ازکاربرد های  استفاده از مفهوم OTP است، اما هر OTP الزاماً رمز پویای بانکی نیست.

عکس تفاوت OTP و رمز پویا

چرا رمز پویا جایگزین رمز ثابت شد؟

در سال‌های گذشته استفاده از رمزهای ثابت برای پرداخت‌های اینترنتی رایج بود، اما استفاده از رمز ثابت می‌توانست در صورت افشای اطلاعات، خطر سوءاستفاده از حساب را افزایش دهد.

به همین دلیل در سیستم بانکی ایران استفاده از رمز پویا برای تراکنش‌های اینترنتی توسعه پیدا کرد تا با استفاده از رمزهای یک بار مصرف، امنیت پرداخت‌های اینترنتی افزایش پیدا کند.

رمز پویا برخلاف رمز ثابت، برای مدت محدودی معتبر است و پس از پایان اعتبار، امکان استفاده مجدد از آن وجود ندارد.

نکات مهم در استفاده از پیامک یک بار مصرف OTP

برای استفاده امن‌تر از کد OTP بهتر است چند نکته ساده را رعایت کنید:

به هیچ عنوان کد تأیید را در اختیار شخص دیگری قرار ندهید.

OTP را فقط در وب‌سایت اصلی یا اپلیکیشن مورد نظر خود وارد کنید.

قبل از وارد کردن کد، آدرس سایت یا نام اپلیکیشن را بررسی کنید.

پس از پایان اعتبار کد، از کد جدید استفاده کنید.

اگر بدون درخواست شما کد OTP ارسال شد، آن را در اختیار هیچ شخصی قرار ندهید.

جمع‌بندی؛ راهکاری برای ورود و احراز هویت امن‌تر

رمز یک بار مصرف یا OTP یکی از روش‌های پرکاربرد برای افزایش امنیت حساب‌های کاربری و احراز هویت کاربران است. این رمز برخلاف رمزهای ثابت فقط یک بار و برای مدت محدودی قابل استفاده است.

از OTP می‌توان برای ورود به حساب کاربری، تأیید شماره موبایل، بازیابی حساب، ورود بدون رمز عبور، تراکنش‌های بانکی و احراز هویت دومرحله‌ای استفاده کرد.

برای کسب‌وکارها و برنامه‌نویسان نیز استفاده از وب‌سرویس پیامکی OTP می‌تواند راهی ساده برای ارسال کد تأیید به کاربران باشد و فرایند ثبت‌نام، ورود و احراز هویت را سریع‌تر و ساده‌تر کند.

اگر کسب‌وکار یا اپلیکیشن های  شما به ارسال کد تأیید برای کاربران نیاز دارد، با استفاده از  سرویس پیامکی  لیمو اس ام اس می‌توانید این فرایند را برای خود  ساده‌تر کنید.

سوالات متداول درباره OTP

OTP مخفف چیست؟

OTP مخفف One-Time Password به معنی رمز یک بار مصرف است. این رمز معمولاً فقط یک بار قابل استفاده است و برای مدت محدودی اعتبار دارد.

OTP چه کاربردی دارد؟

از OTP برای ورود به حساب کاربری، تأیید شماره موبایل، بازیابی حساب، احراز هویت دومرحله‌ای و تأیید بعضی تراکنش‌ها استفاده می‌شود.

تفاوت OTP با رمز پویا چیست؟

OTP یک مفهوم کلی برای رمزهای یک بار مصرف است، اما رمز پویا یکی از کاربردهای OTP در سیستم‌های بانکی و پرداخت‌های اینترنتی محسوب می‌شود.

آیا OTP فقط از طریق پیامک ارسال می‌شود؟

خیر. OTP می‌تواند از طریق پیامک، ایمیل، تماس صوتی، اپلیکیشن‌های تولید رمز یا توکن‌های امنیتی در اختیار کاربر قرار بگیرد.

آیا OTP همان احراز هویت دو مرحله‌ای است؟

خیر. OTP و 2FA یکسان نیستند. OTP می‌تواند یکی از روش‌هایی باشد که در مرحله دوم احراز هویت دو مرحله‌ای استفاده می‌شود.